CENTRUM OBSŁUGI ZWIEDZAJĄCYCH I informacja i sprzedaż biletów | od 10.00 do 19.00 I tel.: 12 426 50 60 | e-mail: info@mhk.pl


Jerzy Wyrozumski
Kraków – miasto na prawie polskim i jego lokacja na prawie magdeburskim

Jubileusz 750-lecia lokacji miasta Krakowa i związane z nim przedsięwzięcia badawcze skłoniły autora niniejszego artykułu do ponownego odczytania i nowej interpretacji szczupłych z natury rzeczy przekazów źródłowych, dających się odnieść do najstarszych dziejów krakowskiego zespołu osadniczego, którego nieprzerwany rozwój trwa przynajmniej od VIII wieku, a o którym pierwsza wzmianka pisana pochodzi z 965/966 roku. W efekcie autor dokonał rewizji także własnego poglądu na początki miasta, wyrażanego przy różnych okazjach. Ta rewizja była możliwa na gruncie bardzo znacznego postępu badań nad dziejami miast w Polsce w ostatnich dziesięcioleciach, a także badań archeologicznych na terenie samego Krakowa.
   Autor formułuje następującą tezę: pierwszorzędną rolę w rozwoju krakowskiego zespołu osadniczego odegrało wzgórze wawelskie, na którym – może już w VIII wieku – powstał gród obronny jako ośrodek władzy, a obok, przy grodzie, rozwinęło się pierwsze podgrodzie o głównie możnowładczym i rycerskim charakterze. Było ono za ciasne w relacji do potrzeb, dlatego w czasach piastowskich, w których Kraków osiągnął duże polityczne znaczenie, rozwinęło się pod Wawelem, na szczycie formacji geologicznej zwanej Stożkiem Prądnika, drugie podgrodzie zwane Okołem. Ono też miało w znacznym stopniu ów możnowładczo-rycerski, a wnet także kościelny charakter (prywatne kościoły i domy kanoników kapituły katedralnej); musiało też spełniać pewne funkcje usługowe rzemieślniczo-handlowe.
   Osadnictwo rozwijało się w sposób naturalny wzdłuż osi Stożka Prądnika, do którego nie sięgała powodziowa woda Wisły, w kierunku północnym. W sąsiedztwie Okołu powstała nie później niż w XII wieku osada targowa, stanowiąca zawiązek miasta z pierwszą parafią miejską przy kościele Świętej Trójcy (od 1222 roku w rękach dominikanów).W sąsiedztwie osiedli w 1237 roku franciszkanie, drugie obok dominikanów typowo miejskie zgromadzenie. Dla tej osady autor proponuje nazwę „miasta na prawie polskim”, które spełniało miejskie funkcje rzemieślniczo-handlowe, ale pozostawało w pełni pod władzą urzędników książęcych; inaczej mówiąc, nie miało ani w zakresie sądownictwa, ani w zakresie administracji, organizacji samorządowej, jaką niosło z sobą „prawo niemieckie”.
   Począwszy od lat 20. XIII wieku mamy dobrze poświadczonych w źródłach krakowskich Niemców. O niektórych z nich wiadomo, że byli kupcami. Niektórzy mieli już związki rodzinne z ludnością miejscową, a więc byli zasiedziali. W latach 1228, 1230 i około 1240 roku natrafiamy na sołtysów krakowskich (Piotr i Salomon), instytucję typową dla prawa niemieckiego. Znany z 1220 roku Petrus villicus jest najprawdopodobniej identyczny z Piotrem sołtysem z 1228 roku. Na podstawie tych informacji przyjmowano od dawna, że były dwie lokacje Krakowa na prawie niemieckim: pierwsza z około 1220 roku (po której nie zachował się dokument lokacyjny) i druga, w pełni udokumentowana, z 1257 roku. Wychodząc jednak od przykładu Pragi, a także miast śląskich, trzeba przyjąć, że pierwotnie prawem niemieckim na mocy zezwolenia książęcego posługiwali się tylko osadnicy niemieccy, którzy tworzyli przy własnym kościele własny vicus. Musiał je nadać miejscowym Niemcom książę Leszek Biały (1202–1227), tak jak mocą zachowanego dokumentu (1218–1227) zezwolił górnikom „romańskim i niemieckim” (Romani i Theutonici) rządzić się własnym prawem i mieć własnych zwierzchników (rectores). Nie wiemy wszakże, przy którym kościele mógł się ów vicus niemiecki znajdować. Prawdopodobny wydaje się kościół św. Jana.
Dopiero w 1257 roku książę Bolesław Wstydliwy (1226–1279) aktem najwyższej ówczesnej rangi państwowej, zezwolił wytyczyć nowy plan miasta, z czym wiązało się przesunięcie rynku z miasta „na prawie polskim” w obecne miejsce, obejmując prawem niemieckim (magdeburskim) wszystkich mieszkańców nowo wytyczonego obszaru miejskiego i nadając im miejski samorząd.