Międzynarodowa Sesja Komparatystyczna : Europejskie Miasta Prawa Magdeburskiego - tradycja, dziedzictwo, tożsamość.

Międzynarodowa sesja komparatystyczna, która odbędzie się w dniach 13 - 15 października 2006 roku przygotowywana jest jako jeden z punktów bogatego programu uroczystości jubileuszu 750 - lecia lokacji Krakowa. Jej celem będzie ukazanie publiczności olbrzymiego dziedzictwa prawa magdeburskiego oraz pozycji i znaczenia miast na nim lokowanych. Muzeum Historyczne Miasta Krakowa do udziału w trzydniowym sympozjum zaprosiło nie tylko przedstawicieli instytucji muzealnych, ale i mediewistów, historyków prawa, badaczy przemian urbanistycznych oraz archeologów.
Przedstawiciele świata nauki z Polski, Ukrainy, Słowacji, Litwy i Węgier przedstawią własne spojrzenie dotyczące bogatej spuścizny prawa magdeburskiego.
Trzydniowa sesja ma stać się pretekstem nie tylko do prezentacji najnowszych osiągnięć naukowych w interesującym nas kręgu tematycznym, ale jej zamiarem będzie też próba wywołania  dialogu dotyczącego różnic i podobieństw społeczno - kulturowych nowej wspólnej Europy.
Swój udział w projekcie potwierdzili przedstawiciele Bardiejowa, Budapesztu, Halle, Krakowa, Lipska, Lwowa, Magdeburga, Poznania, Wrocławia, Środy Śląskiej i Ziliny.
Językami obrad sesji będą polski i angielski. Goście z Niemiec swoje prezentacje wygłoszą w języku ojczystym, który będzie tłumaczony  konsekutywnie.

Program Międzynarodowej Sesji:

Kraków,  13-15 10.2006 r.

Piątek, 13 października 2006, 10.00 - 15.00

10.00  Otwarcie sesji, Pałac Krzysztofory, Sala Fontany, Rynek Główny 35, I piętro

Moderator: Michał Niezabitowski
Wystąpienie Dyrektora Muzeum Historycznego Miasta Krakowa  Michała Niezabitowskiego, Wpływ prawa
magdeburskiego na tożsamość kulturową Krakowa czyli dlaczego warto świętować jubileusz 750-lecia lokacji Krakowa.

Prof. Dr Matthias Puhle, Magdeburg, Magdeburg jako metropolia oredniowieczna i kolebka prawa magdeburskiego.
Dr Doris Mundus, Lipsk, Sachsenspiegel - Zwierciadło Saskie.

11.45 - 12.30 Przerwa kawowa

Dr Balázs Nagy, Budapeszt, Rozwój miast w okresie średniowiecza na Węgrzech i w Polsce. Podobieństwa i różnice.
Dr hab. Bogusław Kransowolski, Kraków, Średniowieczne lokacyjne układy architektoniczne w Małopolsce.
Prof. Dr Zigmantas Kiaupa, Kowno, Specyficzne cechy recepcji prawa magdeburskiego w  późnośredniowiecznej Litwie.
Dyskusja

Sobota, 14 października 2006, 10.00 - 14.30

Moderator: Prof. Dr hab. Jacek Purchla

Prof. Dr Heiner Lück, Halle, Prawo magdeburskie jako znak rozpoznawczy europejskiej rodziny miast.
Prof. Dr hab. Jerzy Wyrozumski, Kraków, Międzynarodowa rola Krakowa - X-XIII w.
Olga Kozubska-Andrusiv, Lwów, Ius Theutonicum Magdeburgense in Ruthenian. Przywileje w XIV i XV w.

11.30 - 12.30 Przerwa kawowa

Dr Paweł Madera, Wrocław, Dzieje lokacji wrocławskich.
Zbigniew Aleksy, Grzegorz Borowski, Środa Śląska, Środa Śląska w okresie lokacji.
Dyskusja

Niedziela, 15 października 2006, 10.00 -13.00

Moderator: Prof. Dr hab. Krzysztof Zamorski

Dr Maciej Trzciński, Wrocław, Dawne urządzenia penitencjarne w miastach Dolnego Śląska jako ślady prawa magdeburskiego.
Jozef Moravčik, Żylina, -Żylina i legislacja żylińska.

11.00 - 11. 45 Przerwa kawowa

Prof. Dr Marián Mrva, Od prawa żylinskiego do magdeburskiego.
12.15. Dyskusja i zamknięcie obrad

Koordynatorzy projektu i autorzy programu: Michał Grabowski, Bożena Urbańska. Dodatkowe informacje: 012/422-15-04, 61-92-322

Z roku 805 pochodzi pierwsza wzmianka źródłowa o Magdeburgu, który wymieniony został jako karolińskie, nadgraniczne miasto nad Łabą, parające się handlem. Ale dopiero w 937 roku wypływa Magdeburg ponownie w źródłach pisanych, kiedy to Otton I, który w 936 r. wybrany został królem Franków Wschodnich (tj. Niemiec), ufundował tu klasztor pod wezwaniem św. Maurycego. Pod rządami Ottona I, który jeszcze za swego życia nazywany był "Wielkim", tj. w latach 936-973, Magdeburg przekształcał się w kwitnące miasto, a od 968 r., jako siedziba nowo powołanego biskupstwa, stal się metropolią. Wszystkie europejskie wydarzenia, które w okresie średniowiecza, aż do XVII w., rozgrywały się w Magdeburgu, wynikały bezpośrednio lub pośrednio z tej wielkości i z tego tytułu.
Tak rozwijało się, aż do XII w., prawo magdeburskie na bazie ottońskich przywilejów handlowych, monetarnych i celnych, nabierając szczególnego rozmachu dzięki arcybiskupowi Wichmannowi, dzięki czemu pomiędzy XIII a XVII w. zaliczano je do najważniejszych spośród rodziny europejskich miast prawa.
Po ulepszeniu prawa miejskiego w 1188 r. przez arcybiskupa Wichmanna (1152-1192) następuje ekspansja prawa magdeburskiego na Wschód, wraz z, powstałym pomiędzy 1220 a 1235, Zwierciadłem saskim autorstwa Eike von Repgow, sławnym saskim prawem ziemskim i lennym. Ponad sto miast w Marchii Brandenburskiej, na Pomorzu, w Prusach, w Turyngii, Saksonii, na Śląsku, w Czechach i na Morawach, w Polsce, na Litwie i na Ukrainie przyjęło prawo magdeburskie jako własne prawo miejskie, a wśród nich: Halle, Lipsk, Wrocław, Kraków i Kijów. Związek pomiędzy filialnymi miastami prawa magdeburskiego i Magdeburgiem bazował nie tylko na fakcie przyjęcia przez te miasta reguł prawnych według norm prawa magdeburskiego, ale także w przypadkach budzących wątpliwości proszono o ich rozsądzenie przez sąd ławniczy w Magdeburgu. Te pouczenia sądowe (tzw. ortyle magdeburskie) mogły być natury ogólnej lub dotyczyć konkretnych przypadków. W ten sposób przez stulecia funkcjonował magdeburski sąd ławniczy jako uznawany sąd wyższy prawa magdeburskiego, aż po całkowite zniszczenie Magdeburga w czasie wojny 30-letniej i zagładę wielkich archiwów sądu ławniczego, gdzie przechowywane były wszystkie tu wydane wyroki (najpewniej od XIII w.).

Prawo magdeburskie i Zwierciadło saskie to dwa źródła prawa, które powstały w XIII w. na obszarze dzisiejszego Kraju Związkowego Saksonia - Anhalt. Z powodu ich jakości i akceptowalności przejawiały silne oddziaływanie nie tylko w sensie czasowym, ale i przestrzennym. Do XIX w. były to jeszcze niekiedy obowiązujące normy prawne. Ich zasięg terytorialny sięgał od Łaby na Zachodzie aż po Dniepr na Wschodzie. Setki miast i miejscowości na obszarze dzisiejszych państw: Polski, Czech, Słowacji, Węgier, Białorusi, Estonii, Litwy, Łotwy i Ukrainy przyjęły reguły sasko - magdeburskiego prawa. Te procesy recepcji, które następowały od XIII do XVIII w., stanowiły wartościowe kulturalno - historyczne podłoże naszej nowoczesnej Europy. Stąd wywodzi się zjawisko identyfikacji z jakościowo wysoko stojącą kulturą prawną, które działa do dziś. Powstałe na obszarze Łby i Sali prawo połączyło kupców, rzemieślników, mieszczan i wieśniaków późnego średniowiecza z tymi, którzy żyli w czasach nowożytnych, podobnie jak władze licznych miast i obszarów Europy Środkowowschodniej z miastem Magdeburg, dzisiejsza stolica kraju związkowego Saksonia-Anhalt i związanych z nim obszarów.
Zwierciadło saskie jest najdoskonalszą niemiecką księgą prawa wieków średnich, którą spisał w środkowo-dolnoniemieckim, pomiędzy 1220 a 1235, Eike von Repgow we wschodniej części Pogórza Harzu. Poprzez swą rzeczywista bliskość, zrozumiałość i strukturę stało się nie kwestionowanym autorytetem - nie tylko w Niemczech.
Sławne prawo miejskie z Magdeburga wywodzi się z XII w. z metropolii nad środkową Łabą. Jego uregulowania w stosunku do władz książęcych i miejskich stały się modelowymi i korzystnymi dla rozwoju handlu i wymiany w innych miastach prawa magdeburskiego. Były miasta, które same przyjęły prawo magdeburskie, lub - jak było to w przypadku Krakowa - otrzymały go na mocy przywileju władcy. W ten sposób powstała gęsta sieć wielkiej rodziny miast prawa na obszarze Europy Środkowo - Wschodniej. Biegli ławnicy magdeburscy rozstrzygali tysiące problemów prawnych zwracających się do nich o pomoc prawną z miast i wsi na obszarze oddziaływania sasko - magdeburskiego prawa. Na drodze do Europy Zwierciadło saskie i prawo magdeburskie stanowiły wskazującą na przyszłość symbiozę, która w rozwoju prawa europejskiego, do czasu wielkiej kodyfikacji prawa miejskiego w XIX i XX w., wytyczała drogę. W tym procesie istotne znaczenie ma lokowanie na prawie magdeburskim w 1257 r. starego, wspaniałego polskiego miasta królewskiego Krakowa i ustanowienie przez króla polskiego Kazimierza III Wielkiego (1333-1370) Sądu Wyższego Prawa Niemieckiego na Zamku w Krakowie dla miast i wsi. Fundamentalne idee prawne Zwierciadła saskiego i magdeburskiego prawa miejskiego mają wpływ na unormowania prawne aż do dziś. Odpowiedzialność przed Bogiem i ludźmi za ferowane wyroki, odrzucenie niezgodnej z prawem przemocy, poszanowanie prawa, a także tolerancja w relacjach między różnymi społecznościami i kulturami, były także ideałami ławników z miasta Magdeburga i Eike von Repgow, do urzeczywistnienia których przyczyniali się swoimi tekstami prawnymi.

Sachsenpiegel jest najważniejszym kodeksem prawnym czasów Średniowiecza, kroniką wschodniosaskiego prawa zwyczajowego. Akt ten jest również najważniejszym dokumentem prawnym w języku niemieckim. Nazwa "Sachsenspiegel" (Zwierciadło Saskie) jest analogią: tak jak można spojrzeć na swoje oblicze w zwierciadle, tak samo Saksończycy powinni dostrzegać sprawiedliwości i niesprawiedliwości, a Sachsenspiegel powinien im w tym pomagać.
Sachsenspiegel dzieliło się na dwie części: prawo ziemskie (Landrecht) i prawo lenne (Lehnrecht). Prawo ziemskie regulowało prawa człowieka - uwzględniając wieśniaków - w kwestiach własności, dziedziczenia, małżeństwa, sąsiedztwa itp., natomiast prawo lenne opisywało stosunki pomiędzy klasami społecznymi. Prawie wszystkie obszary prawne były w nim omówione. Po czasy współczesne dokument stał się ważnym fundamentem stosowania i wymierzania prawa w regionach saksońskim i północnych Niemiec. Muzeum Historii Miasta Lipska posiada trzy - tomową wersję Sachsenspiegel z roku 1461, wraz z przypisami Dietricha von Bocksdorf a przepisaną prawdopodobnie przez Simona Folke. Księga zawiera 358 stron po dwie kolumny, jest skategoryzowana i posiada cztero kolorowe miniatury. Ponadto księga częściowo jest wielobarwna i zawiera figuratywne, wybite w złocie inicjały .

XIV I XV wiek był okresem kiedy prawo Magdeburskie było rutynowo wprowadzane do miast Galicyjskiej Rusi. Aby zobaczyć wpływ prawa Magdeburskiego na rozwój miast w tym regionie, najpierw wypada sprecyzować czym było Ius Theutonicum lub przynajmniej czego możemy dowiedzieć się ze źródeł bezpośrednich. Celem tego referatu jest zastanowienie się nad źródłami bezpośrednimi w celu dowiedzenia się jak Ius Theutonicum Magdeburgense jest współcześnie rozumiane. Czego oczekiwano od implementacji prawa Magdeburskiego? Co dla miasta oznaczała zgoda na wprowadzenia prawa Magdeburskiego oraz jaką rolę odegrało prawo magdeburskie, w polityce polskich królów.

Środa Śląska koło Wrocławia na Dolnym Śląsku jest jednym z wielu małych miast powstałych w okresie średniowiecza. Prawa, którymi się rządziła stały się wzorem  dla lokacji w średniowieczu i w okresie nowożytnym dla ponad tysiąca miejscowości na terenach dawnej Polski. Celem artykułu będzie przestawienie Środy Śląskiej właśnie w okresie, gdy prawo to się kształtowało.

W krajobrazie dolnośląskich miast do dzisiaj odnaleźć można relikty dawnych urządzeń penitencjarnych przypominające o surowości obowiązującego ongiś prawa.
Pręgierze, szubienice  oraz wiele innych mniej charakterystycznych urządzeń  manifestowały posiadany przez dane miasto przywilej sądowy oraz jego zamożność. Ich nie przypadkowa lokalizacja wynikała z precyzyjnie określonych zaleceń, które pozwalały na budowę pręgierzy
najczęściej na placach sądowych bądź w ich pobliżu. Najczęściej tak jak w przypadku Wrocławia była to jedna z części rynku miejskiego. Szubienice  natomiast lokalizowane były najczęściej przy prowadzących do miasta ruchliwych gościńcach.
Wielowiekowa i liczna obecność wielu tego typu urządzeń na terenie dolnośląskich miast potwierdza bardzo wczesną recepcje prawa niemieckiego ,sięgająca XIII w a więc najstarszych miejskich lokacji na prawie niemieckim. Charakterystyczne rozplanowanie siatki ulic, rynku miejskiego, najważniejszych budowli świeckich i sakralnych oraz urządzeń penitencjarnych stanowią o modelowym założeniu miasta lokowanego na prawie niemieckim.

Funkcjonowanie od XIII aż do końca XVIII w urządzeń penitencjarnych na terenie dolnośląskich miast potwierdza ścisłe związki z tradycjami prawa niemieckiego. Obok licznie reprezentowanych źródeł dawnego prawa  (Zwierciadło Saskie, Kodeks Karny Karola V, Kodeks Karny Józefa I ) urządzenia  te stanowią kwintesencje obowiązującego wówczas systemu prawnego.
Odtworzenie procesu lokacji Wrocławia, choćby tylko w aspekcie przestrzennym, napotyka na znaczne trudności. Wynika to ze skromnej liczby dokumentów, ich niewielkiej wymowności i częstej niejednoznaczności (np. pouczenie mieszczan magdeburskich skierowane do księcia Henryka w sprawie nie respektowania umowy lokacyjnej). Również stan badań archeologicznych, mimo postępu w ostatnich latach, nadal przedstawia się niewystarczająco. Wobec niewielkiej czułości chronologicznej źródeł wykopaliskowych (warto odnotować jednak wyraźny wzrost liczby dat dendrologicznych) nie sprzyja to rekonstrukcji kolejnych etapów rozwoju urbanistycznego, następujących po sobie w stosunkowo krótkich odstępach czasu, zasadniczo na przestrzeni 2. i 3. ćwierci XIII w.

Najwięcej problemów wiąże się z domniemaną lokacją przeprowadzoną najprawdopodobniej na przełomie lat 20. i 30. XIII w. przez Henryka Brodatego. Zdania badaczy w kwestii formy i zasięgu nowego organizmu miejskiego są od dawna wyraźnie podzielone. Generalnie funkcjonują dwie równoprawne koncepcje, bazujące głównie na źródłach pisanych i analizie planistycznej. Jedna z nich umieszcza miasto pierwszej lokacji w rejonie obecnego Nowego Targu, druga - kilkaset metrów dalej w kierunku zachodnim, w miejscu dzisiejszego Rynku. Od kilku lat dyskusję na ten temat komplikuje fakt odkrycia na obu tych obszarach w toku badań archeologicznych fragmentów regularnego, szachownicowego układu ulic z zabudową szkieletową, pochodzącą z interesującego nas okresu. 
Po najeździe i zniszczeniach tatarskich w kwietniu 1241 r. a przed 10 marca 1242 r., jak wskazują zachowane źródła, działalność lokacyjną kontynuował z powodzeniem najstarszy syn Henryka Pobożnego - Bolesław Rogatka. Zdecydowana większość badaczy jest zgodna, że lokacja ta obejmowała obszar otoczony fosą wewnętrzną, przy czym, w zależności od zajmowanego stanowiska, powiększać ona miała miasto pierwszej lokacji o tereny położone wokół Nowego Targu albo też wokół Rynku.

Stosunkowo najmniej wątpliwości wzbudza sprawa lokacji przeprowadzonej z kolei przez młodszych braci Bolesława Rogatki - Henryka III i Władysława, którzy aktem z 16 grudnia 1261 r. zatwierdzali prawo magdeburskie dla mieszkańców Wrocławia i zastępowali stare przywileje nowymi. Według zgodnej oceny historyków i archeologów efektem tej regulacji miało być poszerzenie zasięgu miasta komunalnego o tereny położone pomiędzy fosą wewnętrzną i  zewnętrzną.

Miasta na Litwie powstały jednocześnie z początkiem państwa XIII w., bez udziału kolonistów. W XIII i XIV stuleciu władcy Litwy zapraszali zachodnich kupców i rzemieślników, obiecując im przywileje wynikające z nadania prawa miejskiego.
W 1387 roku Wilno otrzymało przywilej nadający mu samorząd na podstawie wzorca magdeburskiego, co stało się jednocześnie początkiem rozprzestrzeniania tego prawa na terytorium Litwy.
Historiografia zna kilka etapów tego procesu. I z nich miał miejsce pod koniec XIV wieku i w początkach XV stulecia, kiedy to prawo magdeburskie otrzymały takie ośrodki, jak : Wilno ( w 1387 r.), Brześć (1390 r.,) powtórnie (1408r.), Kowno (1408 r.)Troki (pocz.XV w.).
Kowno powstało jako nowa gmina mieszczan, gdzie większość nowych obywateli tworzyli przybysze z miast Hanzy, którzy zetknęli się tu z ochrzczonymi Litwinami i osadnikami z ruskich miast państwa litewskiego. II etap przypadający na schyłek XV i początek XVI wieku to okres erupcji nadań prawa magdeburskiego ośrodkom ziem ruskich państwa litewskiego oraz Podlasia. Większość z tych ośrodków od dawna istniała, jednak nadanie zasad magdeburskich zmieniło ich status prawny.
Przy tych nadaniach uwzględniano współistnienie rzymskokatolickie prawa magdeburskiego i etnokonfesyjnej różnorodność miast litewskich. Katolicy i prawosławni tworzyli byli równoprawnymi członkami gmin miejskich. W Wilnie w XV stuleciu ukształtowała się dwuczłonowa rada miejska z przedstawicielami katolików i prawosławnych.

Równouprawnienie katolików i prawosławnych  w miastach litewskich lokowanych na prawie magdeburskim jest specyficzną cechą recepcji tego prawa w tym rejonie. Sytuacja ta odpowiadała ówczesnym stosunkom międzywyznaniowym oraz rozluźniało konfesyjne rygory wspomnianego wzorca prawnego. W tym kontekście godnym uwagi wydarzeniem stało się nadanie prawa magdeburskiego w 1441 roku niechrześcijańskiej gminie karaimów w Trokach - była to uprawomocniona quasi magdeburska miejska gmina współdziałająca z lokalną chrześcijańską społecznością.

Referat porusza kwestie podobieństw i różnic w procesie rozwoju miast Średniowiecznej Polski i na Węgrzech. Obydwu krajom towarzyszyły typowe procesy imigracji i osiedlania się obcokrajowców. Po powstaniu państw na ich tereny zaczęli przybywać ludzie spoza granic. Mieli oni różne statusy społeczne. Między innymi były to osoby duchowne jak i członkowie królewskich świt wojskowych. Znacząca grupa ludzi spośród nich utworzyła populację nowo powstałych aglomeracji miejskich. W przypadku Węgier część imigrantów nazywano Latini, ponieważ przybyli oni z Francji, Włoch i obecnych terytoriów Belgii, gdzie obowiązującym wówczas językiem była nowa łacina. Większość imigrantów pochodziła jednak z terytoriów krajów niemieckojęzycznych. Najważniejsze zmiany w rozwoju miast na Węgrzech spowodowane były najazdami Tatarów. Inwazje dotknęły także tereny Małopolski i Śląska. Skutki licznych ataków były dramatyczne. Spowodowały one ogromne straty demograficzne, a przez co niesamowite zmiany w politycznych intencjach władców. Nowa polityka charakteryzowała się królewskimi dekretami dotyczącymi miast, przywilejami i darowiznami. Nowa fala lokacji miast w drugiej połowie XIII w. jest wspólną cechą Średniowiecznej historii Polski i Węgier. Referat ten omówi dokładnie niektóre podobieństwa i różnice tych procesów.

Najstarsza notka dotycząca Żyliny pochodzi z roku 1208. Imię ówczesnego właściciela miasta nie jest znane. Żylina prawdopodobnie była w posiadaniu króla, który na zasadzie wymiany przekazał te tereny potomkowi Detrika - władcy państwa Zvolen. W karcie z roku 1312 skierowanej do dziedzicznego burmistrza Kolarovic dowiadujemy się, że Żylina już wtedy posiadała prawa miejskie. Wynika to z faktu, że wspomniane już Kolarovice miały być zarządzane przez legislację Żyliny i tam też posiadały sąd apelacyjny. W XIV i XV wieku Żylina stała się sądowym centrum apelacyjnym dla kilkudziesięciu wiosek i małych miast. Powstanie okręgu sądownictwa w Żylinie związane jest z przybyciem niemieckich gości - głównie członków wyższych grup społecznych ze Śląska (obecnych terenów Cieszyna). Wówczas rozpoczęło się ustanawianie systemu miasta i legislacji Żyliny. Miasto adoptowało głównie cieszyńskie zwyczaje sądownicze.
Zarząd miasta stanowili Słowacy wraz z najbogatszymi gośćmi niemieckimi. W tym samym czasie kilku mieszczan, w oparciu o legislację żylińską piastowało stanowiska dziedzicznych burmistrzów wiosek lub starych okręgów miejskich adoptujących wspomniane prawo (Np. Zavodie, Krasňany, Varin, Krasno nad Kysucou, Kolarovice, itp.). Aż do roku 1369 miasto było zarządzane zgodnie z Żylińskim prawodawstwem. Po roku 1369 król Ludovic I orzekł, że Żylina zrzeknie się swojej legislacji na rzecz prawodawstwa Cieszyna, a instytucje apelacyjne zlokalizowane będą w węgierskich miastach. W przypadku Żyliny miastem tym została Krupina, która adoptowała prawo magdeburskie.